Onderzoeksverslag
Corné van de Schoor
Synopsis
De aandachtseconomie bestaat uit een hoop brutale monsters die onze aandacht opslurpen. We zijn verslaafd geworden aan hun diensten doordat ze van ons het product hebben gemaakt.
Niet alleen onze aandacht wordt afgenomen, maar ook onze menselijke wil wordt ondermijnd. Langzaam maar zeker raken we ons zelfbeschikkingsrecht kwijt, en het ergste is dat we er nog bewust van zijn ook. Echter blijven we gebruik maken van hun diensten, met alle gevolgen van dien.
In dit onderzoeksverslag lees je een onderzoek naar dit fenomeen en volg je een ontwerpproces hoe men in de toekomst hun zelfbeschikkingsrecht weer terug zou kunnen nemen. Maar kan dat nog wel?
Inleiding
Tijdens mijn minor Arts & Urbanism ben ik steeds dichterbij gekomen wie ik als ontwerper wil zijn. Vaak beweeg ik tussen het ontwerperschap en de beeldende kunst. In het leven kom ik vaak bepaalde onderwerpen of problemen tegen die mijn fascineren en ervaar daarbij een drang om dat te delen met de rest van de wereld. Die onderwerpen en problemen komen vaak vanuit een kritisch wereldbeeld met betrekking tot de natuur vs. cultuur verhouding en bevraag deze graag op een fundamenteel niveau waardoor ze zich ontpoppen als filosofische thematieken.
Mijn werk resulteert frequent in een poëtisch beeld waarbij ik metaforische beeldvertalingen gebruik om deze thematieken te vertalen. Het constateren van de huidige situatie en met een subtiele overdrijving om de vinger op de zere plek te leggen. Het worden discussiestukken om mensen even stil te laten staan en bij zichzelf na te laten gaan of we een bepaald fenomeen wel voor lief moeten nemen zoals die is. Wat is tenslotte normaal?
Dit semester kwam ik in aanraking met speculative design, waar we moesten speculeren over de (verre of nabije) toekomst. Een nadruk werd gelegd op AI en robotica. Persoonlijk vond ik de sneltreinvaart die de technologische ontwikkeling aanneemt het interessantst.
De aandachtseconomie is een goed voorbeeld voor een technologie die te snel gaat voor ons eigen toedoen. Hoe wij er mee omgaan - wat een resultaat is van hoe de aandachtseconomie met ons omgaat en vise versa - wringt in mijn wereldbeeld en is zodoende voor mij het onderwerp geworden voor dit semester.
Theoretisch kader
In mijn observaties is haast alles wat wordt gemaakt en ontwikkeld is in eerste instantie voor het algemene belang van onze samenleving. De intentie is dat het ethisch gezien iets ‘goeds hoort toe te voegen aan de maatschappij. Een positieve progressieve verandering. Maar gaan huidige technologische veranderingen niet te snel voor ons toedoen? Staan we wel stil bij invloeden op de lange termijn?
Vaak wordt een nieuwe ontwikkeling uiteindelijk gekoppeld aan een verdienmodel om er geld aan te kunnen verdienen, want zo’n product of dienst moet immers ook blijven bestaan en door blijven ontwikkelen. Helaas begint het dan vaak mis te gaan aangezien er dan vanuit eigen belang wordt gehandeld in plaats van het algemene belang.
Het onderwerp wat ik dit semester ben aangegaan is het verdwijnen van onze aandacht. De aandacht naar onszelf, de wereld en de mensen om ons heen. De technologieën die ons in eerste instantie meer vrijheid hebben gegeven, zijn nu onze vrijheid aan het ontnemen. Met de komst van de smartphone, het internet en een divers scala aan sociale media is an sich niets mis. Het is een ware revolutie. Maar ze maken ons op een negatieve manier afhankelijk van hun producten, met name sociale media, waardoor we constant afgeleid worden en onze aandacht verliezen.
Sociale media maakt van ons het product door al onze data te verzamelen om daar vervolgens demografisch gerichte advertenties mee te kunnen verkopen. De belangen van deze bedrijven liggen bij hun verdienmodel en niet bij de belangen van hun gebruikers. Facebook, Google, Instagram, Twitter en Snapchat zijn grote voorbeelden gebruik maken van dit ontworpen verdienmodel en doen er alles aan om ons juist hun diensten te laten gebruiken. Hierdoor ontstaat er tussen hen concurrentie om onze aandacht. De afgelopen jaren is er een term voor ontstaan voor deze economische vorm en dat is, jawel, de aandachtseconomie.
Ze concurreren om onze aandacht, want aandacht is data en data is geld waard. En omdat onze aandacht tegenwoordig zo enorm schaars is door alle informatie die we op een dag krijgen te verwerken is het ontzettend moeilijk om onze aandacht op te eisen. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een systeem waarin ze ons onderbewuste moeten verleiden. Ze maken gebruik van onze impulsieve zelf in plaats van aanspraak doen op onze rationele zelf.
Nir Eyal legt in een video uit hoe sociale media meester zijn geworden in het verleiden op ons onderbewuste. Een bepaald deel van ons brein, de nucleus accumbens, wordt actief op het moment als we ergens naar snakken. Maar dit deel wordt het meeste actief in anticipatie van een beloning. Elke keer als we een like krijgen, een view of als iets van ons gedeeld wordt dan krijgen we een geluk stofje in ons brein wat dopamine heet. De anticipatie laat je constant je sociale media-feeds verversen. Hier kunnen we aan verslaafd raken en door die verslaving willen we constant onze instagram-, youtube-, twitter-, snapchat-, of facebook-feed verversen. De anticipatie van een beloning zorgt ervoor dat we hun producten blijven gebruiken, waardoor het een gewoonte wordt.
Doordat we onze aandacht het verliezen zijn aan de aandachtseconomie hebben we steeds minder aandacht over aan de dingen die we echt willen doen op onze dag. Niemand staat ’s ochtends op en besluit om die dag 3 uur lang hun facebook- of instagram-feed te verversen. We willen nuttigs doen met onze dag, maar dat lukt niet omdat we constant worden ondermijnd met bijvoorbeeld afleidende notificaties.
James Williams (ethicus en voormalig medewerker van Google) stelt in een lezing en een artikel op Brainwash.nl dat in het verleden onze aandacht ging wat we wilden doen. Maar dat we in de huidige aandachteconomie ook moeten nadenken aan ‘zijn wie we willen zijn’ en ‘willen wat we willen willen’. James verteld ons dat wat er op het spel staat bij het ontwerpen van digitale technologieën niet alleen onze aandacht is, maar ook onze menselijke wil.
Bronnen die zijn gebruikt om bovenstaande tekst te onderbouwen
Wat je terug krijgt als je van Facebook gaat
Artikel
Facebook is zo ontworpen dat we er verslaafd aan raken. Zo zijn we constant afgeleid. Maar als niemand zich kan concentreren, kan ook niemand meer voor zichzelf nadenken. Tijd om onze aandacht terug te eisen.
Orchestra (2011) door David Claerbout (Sean Kelly, New York / Esther Schipper, Berlin)
How Amazon, Apple, Facebook and Google manipulate our emotions
Lezing
How did these four companies come to infiltrate our lives so completely? In a spectacular rant, Scott Galloway shares insights and eye-opening stats about their dominance and motivation -- and what happens when a society prizes shareholder value over everything else.
Ons vermogen tot aandacht sterft af, waarschuwt deze filosoof
Artikel
Een groepje twintigers leefde een week zonder smartphone of laptop. En wat er toen gebeurde, geloof je nooit.
Foto: Martijn Beekman/ANP
Deze filosoof vertrok bij Google om onze tijd te redden uit de handen van techreuzen
Artikel
James Williams werkte tien jaar bij Google, toen ineens het kwartje viel: dit zaakje stinkt. Facebook, Twitter, en Google: ze slurpen met slimme trucs onze aandacht op en laten niets voor ons over. Nu leidt hij Time Well Spent, een beweging die onze kostbare minuten uit handen van de techreuzen in Silicon Valley wil redden.
Foto: Robert Ghement/EPA/ANP
Los van het Scherm
Documentaire
Wat begon als een hoopvol, online sociaal fenomeen is uitgegroeid tot een veelkoppig monster. Nepnieuws, filterbubbels en beïnvloeding van verkiezingen. ’s Werelds grootste sociale netwerk Facebook kampt met een crisis. Insiders van het eerste uur hebben spijt en nemen nu bewust afstand van het vriendennetwerk. Liesbeth Staat reist af naar de geboorteplek van Facebook om te zien of en hoe Facebook gered kan worden.
Dit is wat er op het spel staat in onze aandachtseconomie
Artikel & Lezing
De doelen van de technologie waardoor we ons leven laten vormgeven, zijn niet ons belang. Dat is de ongemakkelijke waarheid van de aandachtseconomie.
James Williams op het Braiwnash Festival (foto: Anna van Kooij).
HOOKED: how to build habit-forming products
Mini-documentaire
Het buit dezelfde neurale processen uit die ook gokken zo verslavend maken. Hoe dan precies? Hierover schreef tech-insider Eyal het boek Hooked: How to Build Habit-Forming Products.
Vraag- en probleemstelling
Uit mijn theoretische onderzoek heb ik vernomen dat we onze aandacht en onze wil zijn het verliezen. Hieruit kan ik stellen dat we ons zelfbeschikkingsrecht aan het verliezen zijn door de aandachtseconomie. Hierop volgend heb ik de volgende onderzoeksvraag en ontwerpvraag geformuleerd:
Onderzoeksvraag:
Wat als we ons zelfbeschikkingsrecht verliezen door de aandachtseconomie?
Ontwerpvraag:
Hoe kan ik mensen informeren door te confronteren dat we ons zelfbeschikkingsrecht het verliezen zijn door de aandachtseconomie.
Wat wil ik bereiken?
Mensen op een andere manier er van bewust laten worden dat ze slachtoffer zijn van de aandachtseconomie.
Hoe ga ik dat doen?
Informeren door te confronteren. Door een beeld te maken dat ze confronteert met de huidige werkelijkheid waarin ze zich verkeren. Ik wil een spiegel voorhouden op een beeldende manier. Door ‘de stand van zaken’ met een beeldmetafoor het in een andere context te plaatsen.
Waarom wil ik dit?
Omdat mensen ervan bewust zijn (of nog niet eens) dat de aandachtseconomie je aandacht, menselijke wil en daarmee je zelfbeschikkingsrecht ontnemen. Maar ze durven de stap niet te nemen om er iets aan te doen.
Onderzoeks- en ontwerpmethoden
De aandachtseconomie of de term zelfbeschikkingsrecht zijn nou niet bepaald hele beeldende onderwerpen; het was voornamelijk een grote theoretische pil.
Mijn startpunt was een groot theoretisch onderzoek om te weten te komen hoe de aandachtseconomie echt in elkaar steekt. Hier heb ik voornamelijk veel artikelen gelezen en lezingen bekeken. Dit kan je terugvinden in het theoretische kader wat ik al heb behandeld.
Hierna ben ik veel gaan peinzen en een lang denkproces in gegaan. Uiteindelijk wou ik een zoals ik vaak in een proces doe vrij werk maken om mezelf warm te maken voor het maakproces.
De eerste aanleiding voor beeld was de vicieuze cirkel, een cirkel waarin je blijft gevangen totdat je erbuiten kan treden. Constant je facebook-feed herladen is in principe ook een vicieuze cirkel, net als constant tegen jezelf zeggen dat je minder afgeleid wilt raken door je telefoon, maar er niet naar handelt. In de visuele expertise lessen van het tweede schooljaar heb ik ooit zo’n cirkel verbeeld.
In een video van TedEd werd er een uitleg gegeven over het Kafkaesque. Een term afstammen van de boeken van Franz Kafka. Kafkaesque betekend: onnodig gecompliceerde en frustrerende ervaringen. Kafka’s verhalen dienen als een vorm van mythology voor de moderne industriële tijd. Het gebruiken van droomlogica om de relatie, tussen arbitraire macht en de individuën die er slachtoffer van zijn, te verkennen. In zijn verhalen gaat het niet alleen om de absurditeit van de bureaucratie maar om de ironie van de circulaire beredenering van de personage.
Die ironie en absurditeit zou ik ook graag willen inzetten in mijn project. En de beschreven circulaire beredenering van de personages zijn precies de gedachtepatronen van iemand die vastzit in een vicieuze cirkel.
Ik had een start gemaakt aan nog een verbeelding van de vicieuze cirkel, maar dan in een installatie-vorm.
Helaas brak hierna bijzonder zware tijd aan in mijn privé-leven
waardoor ik even uit mijn studieproces heb gelegen.
Na deze periode had ik er voor gekozen om opnieuw te beginnen.
Dit heb ik gedaan om eerst wat ideeën uit te schetsen.
Ik koos er om verder te gaan met het idee om fantoomtelefoon in te zetten. Een klasgenoot van me wees me op onderstaand filmpje.
Mooi gebruik van het fenomeen fantoomtelefoon. Alle notificatie geluidjes zijn ontworpen om onze aandacht te trekken. Het zit zo in ons onderbewuste gebakken dat we er meteen naar handelen. Dit bedrog van de menselijke geest en het gebruik maken van ingesleten gewoontes lijkt me interessant om ook in te zetten om mensen er bewust van te maken dat overgevoelig zijn geworden van al deze notificaties.
Fantoomtelefoon opwekken en mensen zichzelf erop laten betrappen leek me een leuk idee. Maar het mistte een communicatieonderdeel naar wat ik nou echt wou vertellen met mijn werk; dat het werk niet alleen maar in het luchtledige hing. Een klasgenoot van me tipte mij het werk 'ver-van-je-bed-show' van Afdeling Buitengewone Zaken.
Deze installatie van Afdeling Buitengewone Zaken is een speculative design waarbij hun een technologie van de toekomst laten ervaren aan voorbijgangers. De ‘ver van je bed show’ is een persoonlijkheidsscanner waarbij ze mensen in een torentje laten staan en een houding laten aannemen, waar vervolgens een hoop bliepjes en kraakjes en scangeluidjes uitkomen. Uiteindelijk komt er een bonnetje uit de printer waar een boel persoonlijke informatie op staat en ze een advies geven wat ze moeten bezoeken gebaseerd op de scan van hun persoonlijkheid. Eigenlijk zijn er op de achtergrond een aantal mensen die de proefkonijnen in een sneltreinvaart Googelen en die informatie op het in de vorm van een bonnetje verwerken.
Ik vind het een mooi voorbeeld hoe ze mensen in de tuin leiden, voornamelijk met de hele ervaring er omheen. De houding die ze moeten aannemen (alsof het iets uitmaakt) en de geluidjes eromheen. Het zal vast voelen als een echte scan! Deze vorm van bedrog om een boodschap duidelijk te maken (er zit een grote knipoog naar privacy in) kan ik wellicht ook inzetten om mensen duidelijk te maken dat ze onwetend hun zelfbeschikkingsrecht kwijt zijn het raken door de aandachtseconomie.
Na dit onderzoekje heb ik nog wat schetsen gemaakt:
Na wat artikelen in mijn theoretische onderzoek na te lezen realiseerde ik me dat de aandachtseconomie de grootste verleiders zijn van deze tijd. Plots kwam een link met iets uit een Bijbels verhaal: de appel van Eva. We worden constant verleidt met allerlei lekkernijen, ook al weten we van onszelf dat we het eigenlijk niet mogen.
Een volgend idee was dan weer om een marktkraampje op te richten en om gratis verboden vruchten te verkopen. Als iemand dan langs zou komen en een appel zou willen krijgen wou ik zonder iets te zeggen er met een injectiespuit bietensap in spuiten en de appel overhandigen. In de hoop dat mensen toch een hap zouden nemen na het uitleggen dat in de spuit alleen maar extra smaak in zit en het sappiger maakt (wat het ook zou doen). Na de hap zie je dat de appel rood is gekleurd. Het beeld klopt niet meer, maar de appel is nog steeds lekker. Ik vond het een mooie metafoor voor de aandachtseconomie. Je weet dat er iets mis mee is, maar toch vind je het lekker!
Na weer lang beraad en gesprekken heb ik besloten om er toch niet mee verder te gaan. Ook vanwege wet en regelgeving zou dit me nooit zijn gaan lukken. De politie of de VWA zou een melding krijgen. En zou iemand überhaupt wel een appel aannemen na een shot van een injectiespuit? Het verhaal was goed, maar er zaten te veel haken en ogen aan de uitwerking.
Er moest weer een nieuw idee komen. En de spuit vond ik in een goede vondst!
Het heeft iets naars, iets afstootwekkends. Het refereert overigens ook naar de verslaving van het geluk stofje Dopamine. Het idee is om een afkick-kit te maken, waarmee je net als nicotinepleisters plakt om van roken af te komen, een beetje facebook of instagram kan inspuiten zodat je niet de echte service hoeft te gebruiken. De wetenschap om daar spuiten voor te moeten gebruiken geeft een nare nasmaak. Er komt een angst bij kijken doordat je het lichamelijk maakt. Net als dat zo’n spuit een inbraak is op je lijf, is de aandachtseconomie ook een inbraak op je psyche.
Kleurenonderzoek spuiten
Een duidelijke communicatielink is nodig om de aandachtseconomie te koppelen aan de spuiten. Daarom heb ik ervoor gekozen om de spuiten te vullen met vloeistoffen die de kleuren hebben van een aantal bedrijven die deelnemen aan de aandachtseconomie. De kleuren moest ik zelf mengen met water en ecoline om de juiste kleur en kleurverzadiging te hebben voor een 2cc spuitje.
De gekozen bedrijven zijn Instagram, Snapchat, Youtube en Facebook, aangezien deze een constante verversende feed hebben. Er is ook een beweging genaamt ‘Time Well Spent’ gaande die zich uitten via de website Centre for Humane Technology. James Williams, een ethicus en filosoof die ik in mijn theoretisch onderzoek ook heb aangekaart, samen met een aantal anderen ex-sillicon valley werknemers, heeft het opgericht. Hun omschrijven deze diensten als volgt:
-
Snapchat turns conversations into streaks, redefining how our children measure friendship.
-
Instagram glorifies the picture-perfect life, eroding our self worth.
-
Facebook segregates us into echo chambers, fragmenting our communities.
-
YouTube autoplays the next video within seconds, even if it eats into our sleep.
Visuele expertise – materiaalonderzoek
Aangezien ik door privéomstandigheden niet mijn visuele expertise project heb kunnen initiëren en afronden heb ik ervoor gekozen om dit te betrekken met mijn project. In eerste instantie wou ik een materiaalonderzoek doen met gips, wat een vervolg zou zijn op mijn gipsen zakjes wat ik tijdens de workshopweek had gemaakt. Nu heb ik gekozen voor Polymethylmethacrylaat (PMMA). Ook wel bekend als Persplex, Plexiglas, Altuglas, Oroglas of simpelweg Acrylaat.
Voor het idee van de afkick-kit met de spuitjes wou ik een verpakking maken. Om een link te leggen met transparantie (van de communicatie van de bedrijven van de aandachtseconomie naar hun gebruikers toe) wou ik PMMA gebruiken om te verhitten en te vervormen waardoor er een vertroebeld beeld ontstaat en dat te gebruiken als verpakkingsvorm van de spuiten.
Om deze vertroebeling te verwezenlijken moet je het materiaal verhitten waardoor het zachter wordt en je het kan verbuigen. Waar ik achter ben gekomen is dat als je 2mm PMMA verhit het graag naar een 4mm dikte wil net als dat (toevallig) glas naar een 4mm dikte trekt als het gesmolten wordt. Hierdoor gaat het materiaal vervormen in bobbels, of golven. Ook heeft PMMA een bepaalde richting, vergelijkbaar met de looprichting van papier. Als je 2mm PMMA verhit dan gaat het bobbelen/golven en trekt het zich alleen maar horizontaal (óf verticaal, het ligt er maar aan hoe je het neer legt) naar elkaar toe.
Om het te verhitten heb ik in eerste instantie een hitteföhn gebruikt. Ik kwam er al snel achter dat je een taks hebt van hoeveel je het materiaal kan verhitten, aangezien je dicht op het materiaal moet föhnen en het gehele oppervlak niet gelijkmatig kan verhitten. Met een gasbrander was dit al snel opgelost.
Door het gebruik van een stalen mal kon ik het zelfs ook nog om een vorm heen laten vormen. Hier kwam ik achter toen ik PMMA vanaf onder een staalplaat ging verhitten met de gasbrander zodat de PMMA niet zou gaan verbranden.
Om een verpakking van dit materiaal te maken bleek uiteindelijk nog knap lastig aangezien de randen van het materiaal ook gaan vervormen waardoor het veel te lastig was om daar deksels voor te maken om de verpakking af te sluiten. Hier heb ik wel nog een oplossing voor verzonnen om heb binnen een mal te verhitten, maar na reflectie over de haalbaarheid besloot ik om toch iets anders uit te werken.
Echter bleek PMMA anders te reageren op een grotere schaal dan op de schaal van 10x10cm staaltjes. Met behulp van de grote etspers van Jiri en een gasbrander probeerde ik het materiaal te verhitten en om de cilinder heen te smelten. Ik kreeg ‘m niet rond omdat ik niet het materiaal niet genoeg kon begeleiden door eraan te trekken en kon het niet volledig rond krijgen aangezien de lijmklemmen waarmee hij vastzat tegen de grond aankwamen en daardoor niet door kon rollen.
Met behulp van 4 wieltjes kon ik de pers verhogen en kon mijn materiaal ook onderdoor worden gerold en kon ik het materiaal beter begeleiden om de pers heen.
Helaas kreeg ik het materiaal ook niet strak om de pers heen omdat het nog te veel vrijheid kreeg om te doen wat het zelf wou. Verbuigen en bobbelen zonder hulp van de pers lukte ook niet echt prachtig. Ik was niet tevreden met het resultaat en besloot om de materiaal studie bij deze af te sluiten en heb ik uiteindelijk gekozen voor PET i.v.m. de haalbaarheid van het project en aangezien het buigzamer is dan PMMA.
Tussenresultaat
Op de foto's is het nog niet helemaal af, maar het eindresultaat is een grabbelton geworden waarop de tekst staat “grabbel en win je zelfbeschikkingsrecht terug” en onderaan “gesponsord door: (met de logo’s van facebook, instagram, snapchat en youtube).
De ton is gevuld met injectiespuiten die zijn gevuld met gekleurde vloeistoffen die refereren naar de vier logo’s.De spuiten staan voor de dopamine die je hersenen aanmaken bij het gebruik van de diensten van de aandachtseconomie, wat een verslavend effect met zich teweegbrengt.
Het is een aanstootgevend beeld geworden wat je laat nadenken of je zelfbeschikkingsrecht überhaupt wel te winnen valt. Het zit immers al in je. Je moet zelf ervoor kiezen om uit de vicieuze cirkel te stappen en het weer terug te pakken.
Conclusie
In het begin van het semester was ik heerlijk op dreef en zat ik overal bovenop. Met name door mijn theoretisch onderzoek ervaarde ik dat ik goed op weg was en kon de juiste informatie vinden en analyseren waardoor ik volledig achter mijn gekozen onderwerp en mijn gestelde onderzoeks- en ontwerpvraag kon staan. Een thema als je zelfbeschikkingsrecht is ongelofelijk lastig en moeilijk te verbeelden. Maar ik had er volledig vertrouwen in dat ik door middel van experimenteren en kritische vragen te blijven stellen ik mezelf er wel doorheen zou weten te worstelen. Echter is mijn proces ontspoort geraakt doordat ik overspannen ben geraakt door een opstapeling van verschillende gebeurtenissen in mijn privéleven.
Ondanks deze gebeurtenissen heb ik mijn proces toch weer op de rit weten te krijgen, maar helaas niet op de volle kracht die ik voorheen had. Methodes zoals bronnenonderzoek, inspiratie beelden zoeken, ideeën uitschetsen, kleuronderzoek, materiaalonderzoek en constant op ideeën reflecteren hebben me uiteindelijk toch nog tot een eindresultaat weten te brengen.